"Яман шеш" - хәзерге медицинадагы иң куркыныч "җен". Кешеләр яман шешне тикшерү һәм профилактикалауга игътибарны арттыра баралар. Гади диагностик корал буларак, "шишем маркерлары" игътибар үзәгендә тора. Ләкин, шеш маркерларының күтәрелгәнлегенә генә таяну еш кына чынбарлыктагы хәл турында ялгыш фикер тудырырга мөмкин.
Шеш маркерлары нәрсә ул?
Гади итеп әйткәндә, шеш маркерлары кеше организмында җитештерелә торган төрле аксымнар, углеводлар, ферментлар һәм гормоннарга карый. Шеш маркерлары яман шешне иртә ачыклау өчен скрининг коралы буларак кулланылырга мөмкин. Ләкин, бер генә шеш маркеры нәтиҗәсенең клиник кыйммәте чагыштырмача чикләнгән. Клиник практикада инфекцияләр, ялкынсыну һәм йөклелек кебек төрле шартлар шеш маркерларының артуына китерергә мөмкин. Моннан тыш, тәмәке тарту, алкоголь куллану һәм соңга калу кебек сәламәт булмаган яшәү рәвеше дә шеш маркерларының артуына китерергә мөмкин. Шуңа күрә табиблар гадәттә бер тест нәтиҗәсендәге кечкенә тирбәнешләргә түгел, ә вакыт узу белән шеш маркерларының үзгәрү тенденциясенә күбрәк игътибар итәләр. Ләкин, әгәр билгеле бер шеш маркеры, мәсәлән, CEA яки AFP (үпкә һәм бавыр яман шеше өчен махсус шеш маркерлары), шактый югары булса, берничә меңгә яки ун меңгә җитсә, бу игътибарны һәм өстәмә тикшеренүләрне таләп итә.
Ракны иртә тикшерүдә шеш маркерларының әһәмияте
Шеш маркерлары яман шешне диагностикалау өчен төгәл дәлил түгел, ләкин алар билгеле бер шартларда яман шешне тикшерүдә зур әһәмияткә ия. Кайбер шеш маркерлары, мәсәлән, AFP (альфа-фетопротеин) бавыр яман шешенә карата чагыштырмача сизгер. Клиник практикада AFP дәрәҗәсенең аномаль күтәрелүе, визуализация тестлары һәм бавыр авыруы тарихы белән бергә, бавыр яман шешен диагностикалау өчен дәлил буларак кулланылырга мөмкин. Шулай ук, башка югары шеш маркерлары тикшерелүче кешедә шешләр булуын күрсәтергә мөмкин.
Ләкин бу барлык яман шеш скрининглары да шеш маркерларын тикшерүне үз эченә алырга тиеш дигәнне аңлатмый. Без тәкъдим итәбезюгары куркыныч астында булган кешеләр өчен, нигездә, шеш маркерларын тикшерү:
- 40 яшь һәм аннан өлкәнрәк, тәмәке тарту тарихы булган кешеләр (тәмәке тарту вакытын көненә тартылган сигаретлар саны > 400 гә тапкырлау).
- 40 яшь һәм аннан өлкәнрәк алкоголь куллану яки бавыр авырулары (мәсәлән, А, В, С гепатиты яки цирроз) булган кешеләр.
- Ашказанында Helicobacter pylori инфекциясе яки хроник гастрит булган 40 яшь һәм аннан өлкәнрәк кешеләр.
- Гаиләсендә яман шеш авыруы булган 40 яшь һәм аннан өлкәнрәк кешеләр (бер үк төр яман шеш диагнозы куелган бердән артык туры кан туганы).
Өстәмә яман шешне дәвалауда шеш маркерларының роле
Шеш маркерларындагы үзгәрешләрне дөрес куллану табиблар өчен үзләренең яман шешкә каршы стратегияләрен вакытында көйләү һәм гомуми дәвалау процессын идарә итү өчен бик мөһим. Чынлыкта, шеш маркерларын тикшерү нәтиҗәләре һәр пациент өчен төрлечә. Кайбер пациентларда шеш маркерлары бөтенләй нормаль булырга мөмкин, ә кайберләренең дәрәҗәсе дистәләгән яки хәтта йөзләгән меңгә җитәргә мөмкин. Бу аларның үзгәрешләрен үлчәү өчен стандартлаштырылган критерийларыбыз юк дигән сүз. Шуңа күрә һәр пациентка хас булган шеш маркерларының уникаль вариацияләрен аңлау шеш маркерлары аша авыруның алга китешен бәяләү өчен нигез булып тора.
Ышанычлы бәяләү системасы ике үзенчәлеккә ия булырга тиеш:"үзенчәлек"һәм"сизгерлек":
Спецификасы:Бу шеш маркерларындагы үзгәрешләрнең пациентның хәленә туры килү-килмәвен аңлата.
Мәсәлән, бавыр яман шеше белән авыручының AFP (альфа-фетопротеин, бавыр яман шеше өчен специфик шеш маркеры) нормадан югарырак булуын ачыкласак, аларның шеш маркеры "специфик" булуын күрсәтә. Киресенчә, әгәр үпкә яман шеше белән авыручының AFP нормадан артып китсә, яки сәламәт кешедә AFP югары булса, аларның AFP күтәрелеше специфик түгел.
Сизгерлек:Бу пациентның шеш маркерларының шеш үсеше белән үзгәрүен күрсәтә.
Мәсәлән, динамик мониторинг вакытында, әгәр без үпкә яман шеше белән авыручының CEA (карциноэмбрион антигены, вак күзәнәкле булмаган үпкә яман шеше өчен махсус шеш маркеры) шеш зурлыгы үзгәрү белән бергә арта яки кими икәнен күзәтсәк һәм дәвалау тенденциясенә иярсәк, без аларның шеш маркерының сизгерлеген алдан билгели алабыз.
Ышанычлы шеш маркерлары (специфик һәм сизгерлек белән) билгеләнгәч, пациентлар һәм табиблар шеш маркерларындагы конкрет үзгәрешләргә нигезләнеп, пациентның хәлен җентекле бәяли алалар. Бу алым табиблар өчен төгәл дәвалау планнарын эшләү һәм шәхси терапия ысулларын сайлау өчен зур әһәмияткә ия.
Пациентлар шулай ук шеш маркерларындагы динамик үзгәрешләрне билгеле бер даруларга резистентлыкны бәяләү һәм даруларга резистентлык аркасында авыруның алга китүеннән саклану өчен куллана алалар. Ләкин,Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, пациентның хәлен бәяләү өчен шеш маркерларын куллану табиблар өчен яман шешкә каршы көрәштә өстәмә ысул гына булып тора һәм аны медицина тикшерүенең алтын стандарты - медицина визуализациясе тикшерүләре (шул исәптән компьютер томографиясе, МРТ, ПЭТ-КТ һ.б.) алыштыручы дип санарга ярамый.
Гомуми шеш маркерлары: алар нәрсә ул?
AFP (Альфа-фетопротеин):
Альфа-фетопротеин - гадәттә эмбриональ күзәнәкләр тарафыннан җитештерелә торган гликопротеин. Аның дәрәҗәсе югарырак булу бавыр яман шеше кебек яман шешләрне күрсәтергә мөмкин.
CEA (Карсиноембрион Антиген):
Карциноэмбрион антигенының югары дәрәҗәсе төрле онкологик авыруларны, шул исәптән юан эчәк яман шешен, ашказаны асты бизе яман шешен, ашказаны яман шешен һәм күкрәк яман шешен күрсәтергә мөмкин.
CA 199 (Углевод антигены 199):
Углевод антигены 199 югары дәрәҗәләре гадәттә ашказаны асты бизе яман шешендә һәм башка авыруларда, мәсәлән, үт куыгы яман шешендә, бавыр яман шешендә һәм юан эчәк яман шешендә күзәтелә.
CA 125 (Яман шеш антигены 125):
Рак антигены 125, нигездә, аналык яман шешен диагностикалау өчен ярдәмче корал буларак кулланыла, шулай ук күкрәк яман шешендә, ашказаны асты бизе яман шешендә һәм ашказаны яман шешендә дә очрый ала.
TA 153 (Шеш антигены 153):
Шеш антигены 153 югары дәрәҗәләре гадәттә күкрәк яман шешендә күзәтелә, шулай ук аналык яман шешендә, ашказаны асты бизе яман шешендә һәм бавыр яман шешендә дә очрый ала.
CA 50 (Рак антигены 50):
Рак антигены 50 - специфик булмаган шеш маркеры, ул нигездә ашказаны асты бизе яман шеше, туры эчәк яман шеше, ашказаны яман шеше һәм башка авыруларны диагностикалау өчен ярдәмче корал буларак кулланыла.
CA 242 (Углевод антигены 242):
Углевод антигены 242 өчен уңай нәтиҗә, гадәттә, ашкайнату тракты шешләре белән бәйле.
β2-Микроглобулин:
β2-микроглобулин, нигездә, бөер каналлары функциясен күзәтү өчен кулланыла һәм бөер җитешсезлеге, ялкынсыну яки шешләре булган пациентларда артырга мөмкин.
Кан сарысуындагы ферритин:
Кан сарысуындагы ферритин дәрәҗәсе кимүен анемия кебек авыруларда күрергә мөмкин, ә лейкемия, бавыр авырулары һәм яман шешләр кебек авыруларда аның дәрәҗәсе артуын күрергә мөмкин.
NSE (Нейронга хас энолаза):
Нейронга специфик энолаза - нигездә нейроннарда һәм нейроэндокрин күзәнәкләрендә очрый торган аксым. Ул вак күзәнәкле үпкә яман шешенең сизгер маркеры.
hCG (кеше хорион гонадотропины):
Кеше хорион гонадотропины - йөклелек белән бәйле гормон. Аның дәрәҗәсе югары булу йөклелекне, шулай ук муен рагы, аналык рагы һәм орлык шешләре кебек авыруларны күрсәтергә мөмкин.
TNF (Шеш некроз факторы):
Шеш некрозы факторы шеш күзәнәкләрен үтерүдә, иммун көйләүдә һәм ялкынсыну реакцияләрендә катнаша. Артык дәрәҗә йогышлы яки аутоиммун авырулар белән бәйле булырга мөмкин һәм шеш куркынычын күрсәтергә мөмкин.
Бастырылган вакыты: 2023 елның 1 сентябре